Dit blog ontstond op het moment dat ik verslag deed van de onthulling van ‘Cape’ (1973) op zijn nieuwe plek in het Krommerijnpark in Utrecht (zie de afbeelding boven) op 30 juni 2015, waarbij Hanna act de présence gaf.
Nadat we, in nauwe samenwerking, de website met het totaaloverzicht van haar werk voltooid hadden: www.hannamobach.nl, leek mij het oeuvre van Hanna nog levend genoeg om recente ontwikkelingen bij te houden. In 2016 ging ik in het Amsterdamse op zoek naar ‘Naatje’ (1975), een beeld dat Hanna uit haar Pantheon verbannen moest hebben – maar, wat had zij misdaan, dat ze zo’n wreed lot moest ondergaan? Dat maakte mij des te nieuwsgieriger…
In januari 2012 heeft Hanna zelf nog vroeg werk van haar familie gedocumenteerd. Na haar overlijden, op 28 februari 2024, ontvingen mijn vrouw Klaaske en ik de dozen met de nauwkeurig bijgehouden archiefmappen van haar eigen werk, met foto’s en beschrijvingen van de vele avonturen die ze ondernomen had. Een vrijwel onuitputtelijke bron van materiaal, waar een enorme ijver én een grote vreugde vanaf spatte. Resultaat van een vervuld leven, waarin ze geen seconde te verliezen had – maar zich soms ‘verloor’ in de meest wonderbaarlijke projecten, zoals ‘Bootjes’ (2012), haar sublieme uiting van dankbaarheid voor de steun die ze ondervond van de medewerkers van het hospice, die Maarten, haar man, in zijn laatste dagen verzorgden.
Uit dat werk is hier een – voorlopige – keuze gemaakt, die geheel voor mijn eigen verantwoording komt.
Hanna Mobach, ’Ruimtevaarder’, 1970. ⤴️ In onze tijd zijn ruimtereizen ‘gewoon’ geworden. Wellicht dat de eerste wandeling op de maan, in 1969, Hanna inspireerde tot haar ‘Ruimtevaarder’. Met dit werk ondernam ze, mede dankzij haar tweejarige deelname aan‘Ateliers 63’, een vrijwel synchrone sprong in de ruimte van de kunst.
Afbeelding rechtsboven klikken om te vergroten’De val van Icarus’, antiek fresco uit Pompeii, 40-79 na Christus ”O hoge Jupiter! Begunstig dit idee. Mijn plan is niet uw sterrenwoning te betreden.”
⬇️ Geheel onderaan [1] staat het verhaal over Icarus van Ovidius – die al millennia velen inspireerde, kunstenaars, geleerden en scholieren… Ook Hanna was zo’n enthousiaste gymnasiaste, die haar leergierigheid bezegelde met een studie Kunstgeschiedenis en kunstreizen naar Italië.
Pieter Bruegel de Oude, “Landschap met de val van Icarus”, 1565. Het schilderij beeldt de Griekse mythe uit waarin Icarus in zee stort nadat zijn vleugels van was smolten, omdat hij te dicht bij de zon vloog. Een belangrijk thema is de onverschilligheid van de wereld: terwijl Icarus verdrinkt, gaat het dagelijks leven op de voorgrond gewoon door, uitgebeeld door de ploegende boer die geen aandacht schenkt aan de ramp. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel.
Pieter Bruegel de Oude,“De val van Icarus”, Detail, met de blote benen en hand van Icarus, de visser en de toekijkende patrijs Perdix op de tak.Hanna Mobach, Zwemmer, 2003 • Roodbakkend kleimengsel 11200 • 115x17x8cm
“De regen had een dunne sliblaag achtergelaten in een holte van het rotspad. Toen werd er een vorm zichtbaar die je bij droogte nooit zag, een heel ijle gestalte, met takjes op de plek van zijn voeten. Ik maakte er een serie potloodtekeningen van, totdat de wind de gestalte uitwiste.
Later, in een kleigroeve in Limburg, zag ik plotseling vlak voor mijn voeten een spleet in de grond, het evenbeeld van de holte die ik getekend had. Die spleet goot ik af, het gips maakte de ijle gestalte uitvoerbaar op groter formaat, zoals ‘Max und Moritz’.”
Boven: Hanna Mobach, Icarus. Potlood op papier, 1991; 17 x 29cm.
Icarus [2] "Voorheen had ik al kleine, kwetsbare figuurtjes geboetseerd, alleen of getweeën, die aansluiten op de potloodtekeningen van Icarus. In vervolg daarop ontstond een kleine reeks van minnaars die ik omgaf met transparante bouwsels van latoenkoper en kopergaas. Sinds de eerste tekeningen uit 1991 is Icarus een thema dat telkens opduikt, zwevend, zwemmend, soms paarsgewijs; en tenslotte getekend, maar dan met klei, zonder de steun van het gips." Hanna Mobach
Max en Moritz, 1994.Verliefd paar, 1995.Het paar, 2005Met klei getekend, 2005, wandbeeld. Dieprood bakkend kleimengsel, 1120º, 104 x3 cm
Icarus! Icarus!het elegische verhaal Ovidius, Ars Amandi ii, 21-96
Afbeeldingen rechtsboven klikken om te vergroten’Icarusblauwtje’, (Polyommatus icarus) dat rust op de uitgebloeide bloem van een paardenbloem. (foto Ingrid Bakker).
Wee hen die de goden verzoeken…
Gravure ’De val van Icarus’ van Hendrick Goltzius, 1588. Het kunstwerk maakt deel uit van de serie ‘De vier vallers’, die mythologische figuren toont die gestraft werden door de goden. De gravure is rond van vorm met een diameter van ongeveer 33,5 cm en toont Icarus die in het water valt nadat zijn vleugels zijn gesmolten door de zon. Op de achtergrond is zijn vader, Daedalus, te zien die nog wel vliegend in de verte is afgebeeld. Het is een meesterwerk van de maniëristische stijl, gekenmerkt door krachtige, gedraaide poses en gedetailleerd spiergebruik.
Hendrick Goltzius, ‘De vier vallers’ Tantalus, Icarus, Ixion en Phaëthon.
In de eerste prent hieronder wordt Tantalus voorgesteld, die zijn zoon Pelops aan de goden voorschotelt, om te testen of zijn gasten wel degelijk alwetend waren… De goden veroordeelden Tantalus tot een straf in de onderwereld. Tot zijn kin staand in water zou hij eeuwig dorst hebben, want zodra hij probeerde te drinken zakte het water weg en hoewel rijpe vruchten boven zijn hoofd hingen, blies de wind ze weg zodra hij er door honger gekweld een greep naar zou doen.
Het verhaal van Icarus is typerend voor het thema van hybris, dat algemeen voorkomt in de Griekse mythologie; hierin wordt een persoon afgestraft voor zijn hoogmoed of overdreven zelfvertrouwen.
Een ronde voorstelling van Ixion, naakt, vallend tussen rookwolken in de duisternis. Op de achtergrond rechts een weergave van Ixion's straf voor zijn poging Hera te verleiden: hij werd vastgebonden aan een brandend rad.
De rit van Phaëthon in de zonnewagen van zijn vader Apollo is uit de hand gelopen: de paarden zijn op hol geslagen en hebben de aarde in brand gezet. Jupiter gooit bliksemschichten en Phaëthon valt met wagen en al uit de hemel.
Tantalus naar Cornelis Cornelisz. van Haarlem,Gravure van De val van Icarus door Hendrick Goltzius .Ronde voorstelling van Ixion.Val van Phaëthon atelier van Hendrick Goltzius, 1590.
Natuur en landschap vormen Hanna Mobach’s meest directe inspiratiebron. In het bijzonder boeien haar daarin de ruimtelijkheid, en de structuur. Daarvan maakt ze schetsen op papier om deze vervolgens, abstraherend, weer te geven in driedimensionale objecten van klei, soms gecombineerd met andere materialen, zoals metaal en hout.
De samenhang van vorm en ruimte in het bijeengeschikte materiaal moet voor haar een vanzelfsprekendheid hebben, die rust uitstraalt en tot aandachtig kijken noodt. Structuren die associaties oproepen met de golving en rimpeling van water of de ruigte van de aardkost zijn steeds terugkerende motieven in haar werk. Van deze beide elementen zijn op de tentoonstelling voorbeelden te zien.
Bij al haar werk is de vondst even belangrijk als de wijze waarop deze vervolgens wordt uitgewerkt. Een gegolfde, glanzende aluminiumplaat slingert zich als een stroom door een heuvelachtig kleilandschap. Een boeiend contrast van beide materialen.
’Drooggevallen aarde’ (3-delig), keramiek en staal; totale hoogte 225 cm.
Van monumentale allure is de groep van drie gestalten, die lijken te zweven boven hun wigvormige voet, voortgestuwd als zij worden door de krachtige, massief stalen bogen die hen dragen. Naast elkaar opgesteld vormen zij een compositie, waarin het ritme van het lijnenspel even treffend is als de warmte en intensiteit van de zachtbruine en dieprode terracotta. Hoewel een drooggevallen regenplas in het wijde landschap nauwelijks opvalt, verkrijgt deze hier als mensachtige vorm, rechtop en frontaal, een indringende aanwezigheid.
Biografische gegevens: – 1934 geboren te Utrecht. – 1952-1956 tekenen en schilderen, avondacademie, Utrecht. – 1953-1958 studie kunstgeschiedenis, Rijksuniversiteit, Utrecht. – 1965-1968 opleiding beeldhouwen bij 'Ateliers ‘63, Haarlem (Wessel Couzijn). – 1966-1970 werkt bij Mobach Pottenbakkers, Utrecht, maakt hier keramische sculpturen. – >1969-1984 docent Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (keramische plastiek en keramische technieken) . – 1984-1989 hoofd keramische afdeling aan bovenvermelde Hogeschool. – 1987 organiseert aldaar het Symposium 'Tao van Klei' . – 1985-1989 lid toelatingscommissie Keramisch Werkcentrum Heusden. – vanaf 1988 lid van het algemeen bestuur van het Europees Keramisch Werkcentrum, 's Hertogenbosch. – Veel groeps- en solo-exposities. – Opdrachten voor monumentale keramiek o.a. voor verpleeghuis De Wijngaard, Bosch en Duin; Museum Princessehof, Leeuwarden; Provinciekantoor Rijnsweerd, Utrecht; Dienstencentrum van de Stichting Zon en Vrijheid, Schayk. – Woont en werkt in Amsterdam-Noord.
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, 1993
Bovenaan: Hanna Mobach met haar man, Maarten Houtman, in galerie ‘De Witte Voet’
Op 22 april j.l. Ontving ik een e-mail met de volgende inhoud:
Beste Hein Zeillemaker, Het is alweer een tijd geleden dat wij contact hadden over Hanna Mobach Meer dan 30 jaar hebben Hanna en ik met veel plezier samengewerkt! Met Wendy Gers, curator moderne kunst in het Keramiekmuseum Princessehof Leeuwarden, dat ben ik bezig met een boek over de lange geschiedenis van Galerie De Witte Voet in Amsterdam. We hebben op de mooie website van Hanna gekeken. Helaas heb ik geen hoge resolutie foto’s (300 DPI) in mijn archief. In de bijlage zie je welke werken in de galerie in de loop van de tijd zijn tentoongesteld. Het zou heel fijn zijn wanneer je die ons zou kunnen mailen. Veel dank voor de moeite die ik je bezorg. Met hartelijke groeten, Annemie Boissevain
Uit de de bijlage van de e-mail viel op te maken, dat Hanna in totaal aan veertien tentoonstellingen van Galerie De Witte Voet heeft deelgenomen, waarvan één solotentoonstelling in 1993. En daarnaast nog aan drie kunstbeurzen in de RAI. Ik heb afbeeldingen van de gevraagde werken verzameld en Annemie Boissevain toegestuurd – wat me tevens de mogelijkheid gaf aan de hand van haar lijst onderstaand overzicht van Hanna's werk samen te stellen – waarin, opmerkelijk genoeg, juist de zwarte voet alomtegenwoordig is.
Werk tentoongesteld in ‘De Witte Voet’
Bedding en stronk, 1999; stronk: steengoed, goudluster, Ø. 32 cm, H 50 cm, bedding: roodbakkende klei 11200, 17x70x97cmZwarte bergen, witte dolmen, 2001; zwartbakkende klei met zwarte terra sigillata, 50x200x200cmTwee voeten, 1999. Zwartbakkende klei met zwarte terra sigillata; 10 x 30 x 12 cm; 3 x 18 x 7 cm.Zwarte voetjes, 2000; 25-jarig jubileum ‘De Witte Voet’. zwartbakkende klei met zwarte terra sigillata, 90x20x7 cmVoetje, 2000; zwartbakkende klei met zwarte terra sigillata, 2,5 x 14,5 x 5,5 cmVoeten Noord/Zuid, 2001/2002. Zwartbakkende klei met zwarte terra sigillata; 50 x 200 x 125 cmZwarte prinses, 1999; zwartebakkende klei met zwarte terra sigillata, 36x30x214cmWerksituatie ‘Verdwenen water’Zwemmer, 2003, bruinbakkend kleimengsel, 1120, 115 x 17 x 8 cm
Hanna heeft van meet af aan de boeken die haar man, Zen-leraar Houtman, van illustraties voorzien – fijnzinnige penseeltekeningen op rijstpapier.Als je bladert door de online uitgaven vanZen notities onderweg en Tao-zen, de weg van niet-dwang, dan zijn daarin nog enige van die afbeeldingen terug te vinden.
De linker titelpagina van ‘Tao-zen, de weg van niet-dwang’Laat je maar gaan, voel je houding, je adem die zachtjes uitstroomt en wegneemt wat verbruikt is en die je opent voor het nieuwe, onbekende maar al aanwezige: wat ononderbroken is. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 1. Tao-zen, zitten Kun je in een verkeerde houding heel worden? Nee, zolang je gelooft dat het daarin zit. Ja, als je alles vergeet in het zijn bij wat er gebeurt. En de oefeningen? Die tonen je het ongedurig bewegen van de geest – meer niet. Als je ‘dat’ beseft kan het onvoorspelbare je meenemen. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 5. Gevestigd zijn Wanneer in het liefdesspel de genieting groter is dan de verrukking van het eenzijn in het geheel, is de ontmoeting ontkend en de genieting trekt zich terug als een ziek dier. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 10. Meditatie als transformatie van de seksbelevingZodra je gaat doen, zeggen of schrijven is er die kleine verwachting en opwinding vooraf – merk je wel dat die je aandacht versmalt? Als je gaat beseffen hoe je bezig bent en de betekenis ervan dringt tot je door, word je vanzelf stil en aandachtig in je actie – daarin kan het onbedoelde meekomen. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 13.Op de vlucht Je ‘bent’ van het geheel – toch ben je er lang geleden uit geraakt. De wolken drijven onbekommerd voorbij – langzaam, langzaam met ze mee, ben je onmiddellijk weer ‘een’. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 15. Dwang en inzicht Het onbekende is onbekend – soms is dat zo duidelijk dat je toekomstgerichte activiteit stil valt: plotseling waait alle zekerheid weg, je bent alleen en het onbekende in je gaat. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 17. Verwerkelijking of eenwording, Heb je moeite met de oefening? Voel je je verplicht? Moet je jezelf dwingen? Voel rustig naar binnen, veroordeel wat gaande is niet – het is de ingang van binnenuit. Tao-zen, de weg van niet-dwang, 22. De verminkte geest
Een bijzondere samenwerking tussen beiden ontstond bij de uitgave De kom van herinnering. Hanna liet zich hier door de verhalen van Maarten inspireren en maakte op basis van elk verhaal een nieuwe tekening. Hieronder vind je alle illustraties uit dit boekwerkje[1], met telkens een korte passage uit het betreffende verhaal:
“De sinjo zat op zijn vaste plaats, achter het grote witte huis op de plantage. Hij wist van zijn vriendjes dat de krekel die geweigerd had te vechten, gedood moest worden. Zo was het nu eenmaal. De vriendjes waren al weggegaan. Het diertje zat doodstil in het van bamboe gevlochten kooitje te wachten. Nu moest het gebeuren. Zo hoorde het immers. Maar het jongetje bleef kijken. Af en toe wreef de djangkrik met zijn lange springpoten even langs zijn lijf, in afwachting, net als de sinjo. Door die afwachting groeide de krekel. Je kon nu zien hoe mooi hij was en hoe droevig. Ze keken elkaar onafgebroken aan. Er moest iets gedaan worden, anders zou het niet goed aflopen.”
De kom van herinnering
“Het was op het werk, die noodlottige dag, ongeveer twintig kilometer van Pondok Biroe, onder de hoogspanningsleiding, met de zon net over haar hoogtepunt. Alles wat schuilen kon voor de onbarmhartige hitte had zich teruggetrokken en wachtte af. De lucht trilde, de monteurs bewogen zich traag. Danoe maakte een las. Bij het openen van de tang keek hij op naar iets achter Armand. Ook de andere monteurs hadden het werk neergelegd en keken, als bij afspraak, naar het zelfde punt.”
De overtocht met Mamoena
“Voordat Mamoena opstaat van de kleine slaapbank heeft ze haar man nog een slendang laten brengen, die ze om hen beiden heenwikkelt, De kou van de nacht mag de sinjo niet beletten het begin terug te vinden. Als ze zich op de slaapbank binnen uitstrekt zorgt ze dat ze op haar linkerzij ligt, zodat de jongen op zijn rechterzij kan liggen. Zo heeft de godin van de voleinding het beslist.”
De blauwe berg
Hij herinnerde zich van het halve uur in de zon. ’s middags, dat de blauwe berg hem soms wenkte als hij naar zijn vriendelijke top lag te kijken, waar kleine wolken in een krans heel langzaam omheen bewogen. Dat er prikkeldraad en wachttorens tussen waren, deed er niet toe. De berg breidde zich dan helemaal naar hem uit en nam hem op in het ongeborene, als hij daarnaar verlangde, want de berg verplichtte hem nooit. Hij wàs er alleen maar in zijn ongedeelde volheid.
Aan de spoorlijn
“De zon stond hoog aan de hemel en beet op zijn ontvelde schouder. Doe andere schouder schrijnde, en leek murw. Ze droegen de zware spoorbiels nu al meer dan een half uur. Hij durfde niet om te kijken naar de oudere man, de de Japanner had aangewezen. Die zou het net lang meer volhouden.”
Het oerlandschap
“Terug in de wereld van het begin, merkte hij dat de vale hemel nu vriendelijk blauw was met langzaam voortdrijvende witte wolken. Er moest tijdens hun afdaling veel tijd verlopen zijn want de huid van de aarde, die de lichtgeplooide kale heuvels en ronde bergen had gevormd, trok nu open in kloven en ravijnen en braakte gloeiende lava uit.”
De toendra
“De man was nu al bijna drie maanden in de hut aan de rand van het bos met tot de einder de toendra. Waar hij ook was, in het bos, in de hut, aan zijn schrijftafel, in bed, zelfs als hij een brief aan zijn liefste schreef, bleef de toendra – hij was de toendra. Zelfs deze laatste dagen, voor hij terug zou gaan naar de stad, hadden hem niet van haar verlost.”
De open hemel
“De vaat was opgeruimd, de keuken zag er weer schoon en geordend uit. De vrouw zat aandachtig aan haar werkplank bij het zachte licht van de halve bol en trok met snelle, trefzekere halen het beeld dat in haar leefde steeds dichter in het zichtbare, voor later als het echt geboren moest worden.”
De wikkel
“De man ging van huis met een trommel mooi zacht verbandwikkel, die wonden kon helen en verdriet lenigen. En er waren veel wonden en soorten verdriet in de wereld.”
“Rond 1980 begon ik op tegels te schilderen naar analogie van tekeningen op rijstpapier van bladeren in de wind, elzekatjes of rimpelingen op het water. Het onderwerp bewoog, de penseelstreek moest dus in één keer raak zijn. Op dunne platen steengoedklei werkte ik met ijzer, zwart pigment en cobalt, erover kwam een halfmatte slib. Kleurstoffen zoals geel en rood vielen weg in de reducerende ovenatmosfeer van de jaren ’80 bij Mobach. Daarom begon ik te experimenteren met zelfgemaakte pigmenten op porcelein en stookte ik de tegels zonder reductie in mijn eigen oven.In 1985 werden series van deze tegels tentoongesteld bij Mobach, samen met inkttekeningen op rijstpapier, ter gelegenheid van het 90-jarig bestaan van het bedrijf.” Hanna Mobach
Boven: Het tegeltjes menu van www.hannamobach.nl. Onder: diezelfde tien tegels, nu in groot formaat.
Klik op de afbeeldingen om ze te vergroten
Peppelbladeren, 1982 – steengoed, pigmenten en veldspaatglazuur, 37 x 37 cmHanna Mobach, Elzenkatjes, 1982 Porselein, pigmenten en veldspaat glazuur; roestvrijstalen plaat; 40x42cmGrassen, 1982 – porcelein, pigmenten en veldspaatglazuur, 18 x 22 cm; messing plaatBerg, 1984 – porcelein, pigmenten en veldspaatglazuur, 27,5 x 29,5 cm;Blauw vogeltje, 1983 – steengoed, pigmenten en veldspaatglazuur, 6,5 x 11,5 cmElzekatjes, 1985 – porcelein, pigmenten en veldspaatglazuur, 30 x 30 cm;Elzekatjes, 1985 – porcelein, pigmenten en veldspaatglazuur, 30 x 30 cm;Z.t., 1985 – porcelein, pigmenten en veldspaatglazuur, 21 x 17 cm;
En nog twee…
De kom, 1978. Steengoed met veldspaat glazuur, 19x25cm [idem geheel boven]
De eerste tegels…
“... de eerste tegels maakte ik in de pottenbakkerij. Voor de schildering en de slib eroverheen gebruikte ik de toen gangbare pigmenten en slibs. Ze werden altijd gereduceerd. Omdat de kleur mij te somber was, schakelde ik over op porceleinklei voor een witte ondergronden op heldere kleurpigmenten voor hoge temperatuur. Ik maakte er een half-versluierend glazuur voor.(B1le/L4) en stookte ze electrisch op 225° C + ¼ uur. Alles in Amsterdam dus. Ik besteedde veel tijd aan pigment- en glazuurproeven, die ik in A'dam maakte maar in Utrecht stookte. Achterop staat de codering, dus LR of ZR (lichte,of zware creductie). Ze waren mooi, toch koos ik porcelein.” Hanna
Tegelgalerij
Klik op de afbeeldingen om ze te vergroten
Blauw vogeltjeGrasjesbloemenGrassenGrijze vogel, 1985Kleine berg, blauwe kapDe komLandschapPeppelbladerenTegel op staalplaatTegel op staalplaatKleine tegel op staalplaatZ.t.Z.t.
In memoriam Hanna Mobach29 april 1934 - 28 februari 2024
Als ik, na de dood van Maarten Houtman in 2011, Hanna in haar atelier opzocht, hing daar altijd een van die vijf ‘staties’ van De Engel aan de wand, waar ze dan met houtskool en krijt druk aan bezig was. Zo nu en dan nam ze afstand om het resultaat te bekijken – totaal gebiologeerd, alsof ze in een trance verkeerde. Toen ik haar vroeg waar het werk over ging, zei ze ‘over zorg’ – waarin een stille verwijzing naar haar zorg voor Maarten in zijn laatste dagen, bijna hoorbaar aanwezig was. Ik keek intussen gefascineerd naar de bijna mystieke dans van de gedaanten op het papier, in totale overgave aan elkaar. Op zeker moment vertelde dat Hanna dat ze de serie ‘De Engel’ had genoemd. Daar was ik een beetje verbaasd over – maar zijn het ook niet bijna etherische wezens die daar afgebeeld staan… Wetende hoe bijbelvast Hanna was, moest ik onwillekeurig denken aan de worsteling van Jacob met de engel – dat aspect van een worsteling had ik er al eerder in menen te zien. De tekeningen hadden hoe dan ook een enorme impact op mij: de eigen worsteling van Hanna met haar thema, en ook de aanwezigheid van haar geliefde Maarten in de bovenaardse voorstelling.
Toen de serie voltooid was en naderhand in Museum Waterland in Purmerend aan de wand hing, ging ik daar op een bankje zitten om te zien hoe het publiek erop leek te reageren – en was verbijsterd toen ik zag dat de bezoekers er zomaar langsliepen, zonder er zelfs maar een blik op te werpen… Hoe was dat in godsnaam mogelijk, zoveel liefde, zoveel ambachtelijkheid, zoveel bezieling – en het werd niet gezien… Is dat ook niet het eeuwige dubio van de kunstenaar, de wens om gezien te worden? Terwijl ik bij die laatste tekeningen van Hanna het gevoel had dat haar eigen rouwproces het primaat had. Moet je ze dan maar opbergen? Dat riep bij mehet idee op, dat ze op een gewijde plek zouden moeten hangen, zoals het devote werk dat vroeger in kerken hing. Waar de diepgang van de beelden langzaam tot de toeschouwer door kan dringen. Maar waar vind je vandaag nog een gewijde plek? Hein Zeillemaker, web beheerder van Hanna’s werk.
Ga hieronder naar pagina 2 voor de Vijf staties van ‘De Engel’ :
Hanna heeft van meet af aan de boeken die haar man, Zen-leraar Houtman, van illustraties voorzien – fijnzinnige penseeltekeningen op rijstpapier In de online uitgave vanZen notities onderweg, is daar onderstaande keuze uit de illustraties van het boek in opgenomen:
“Ik begon met het bootje dat ik het beste kende, ik had het getekend in 1984 voor de omslag van Maartens eerste boek over meditatie, ‘Zen; notities onderweg’. Het bestaat uitsluitend uit bijeengebonden bamboe stammen met een lage boeg, een rustende visser en een mand voor de vis. Het zou in klei erg breekbaar zijn.” Hanna Mobach, Oog in oog met bootjesZA-ZEN Laat je maar gaan, de stroom trekt, vergeet de zwaarte, het bekende en dans weg in de stroom, water in waterZa-zen, Zitten. “Kies de rustigste plek in je huis of in je kamer.”ZEN notities onderweg (8), Observaties I “Als kleine jongen aan de rand van het oerwoud met mijn moeder, zei ze: hoor je de stilte? Gehoorzaam luisterde ik. Ik hoorde allerlei geluiden die ik voordien niet gehoord had. Ze vroeg nooit of ik de stilte gehoord had. Ik stond er niet bij stil maar was verwonderd.
‘s Avonds in bed, nadat de Javaanse baboe een mooi verhaal verteld had over demonen en helden, vlák voor het inslapen hoorde ik de stilte. Daarover was ik niet verwonderd.” ZEN notities onderweg (17) Observaties IIZEN notities onderweg (27) De verlichting als prestatie
